Tekst oorspronkelijk op mijn Facebook-pagina geplaatst, alsook op die van Peter Pontiac, want op sociale media ben je niet direct dood...

Peter Pontiac (1951-2015) overleed deze week en bij het horen van zijn overlijdensbericht kwamen een aantal herinneringen boven...
"APOCALYPSO AMSTERDAM 1977" en waarom ik mij die strip van Peter Pontiac zo sterk herinner:
-
In november 1977 was er een 'Nationaal Symposium Heroine', mede georganiseerd door het Wijkcentrum d'Oude Stadt... ik maakte destijds een brochure vol beeldcitaten uit underground comics "heroine - gebruik - verbeeld" voor dat congres ... die beeldcitaten kwamen uit de verzameling van de Universiteits Bibliotheek Amsterdam, waar ik destijds een groeiende collectie materiaal beheerde van provo tot culturele underground, van hippies en esoteriek tot milieuactie en emancipatiebewegingen van velerlei soort. Eind zestig woonde ik een poos met Steef Davidson (1943-2010) in het pand Keizersstraat 2A, ieder van ons op een aparte verdieping, een plek waar vanuit Steef zijn blad 'OM' (mantra-klank) uitgaf, een blad dat lid was van het Underground Press Syndicate (UPS)... dagelijks grote stapels post vanuit de hele wereld, vooral de USA en Engeland waaronder talloze bladen met strips en comics... velen nu fameus...
-
In 1974 publiceerde Steef - bij Van Gennep - zijn boek "Beeldenstorm - de ontwikkeling van de politieke strip" daarin komt Peter Pontiac niet voor en ook in de genoemde brochure over verbeelding in comics en strips van heroïnegebruik, geen Pontiac... Wel attendeerde Steef Davidson mij al vroeg op het werk van Pontiac, maar dat moet na 1975 zijn geweest. Hoe dat kwam? De strip over Pontiac's eigen ervaringen met het steken van de draak was net uit...(juli 1977) maar ik heb dat destijds over het hoofd gezien. Wel kocht ik in dat jaar of even later het nummer van Gummi waarin zijn meesterwerk over heroïne op luttele pagina's staat. Het kostte weinig moeite de strip op éen van de vle boekenplanken in mijn huis te vinden. In deze strip tekent en schrijft Pontiac direct aan zijn lezers, met teksten die overal tussen de tekeningen door opduiken:
-
"Vreemd om zo te zitten schrijven aan 'de lezer', die naar ik vrees, eigenlijk liever [?] een echt verhaal ziet dan de ... ontboezemingen van een dolgedraaide tekenaar die onder 't mom van 'Gonzo-Grafiek' [participatory poetry] zijn flirt met escapisme & euphorie etaleert"...
-
Vervolgens haalt Pontiac het cultboek 'Naked Lunch' van William Burroughs en een strofe van John Lennon aan... en dat werpt me terug naar midden jaren zestig, een party in het huis van Alexander Trocchi (situationist, pornograaf, oprichter en manifest-schrijver van 'SIGMA - de onzichtbare opstand van een miljoen geesten'), waar Trocchi pontificaal zittend in zijn salon ten overstaan van ons allen zijn bovenarm afbindt en de naald van de heroïnespuit in zijn onderarm drijft... kort daarop is hij het centrum van geanimeerde gesprekken... over cultuurrevolutie en wat al niet meer. Ik heb er een blijvende hekel aan 'creativiteit opwekkende middelen' aan overgehouden. Ja, ook Burroughs was op die party... waar ik via kennissen uit het Londense avant-garde circuit terecht kwam.
-
Kwam in die tijd in Amsterdam ook wel langs bij Simon Vinkenoog op de Noordermarkt, raakte betrokken bij het kortlevende Sigma Centrum aan de Amsterdamse Kloveniersburgwal en ook daar was de 'drugs-scene' opvallend aanwezig... Zo heb ik vanaf 1967 - tien jaar voor de heroïne strip van Peter Pontiac - al een inzicht gekregen in het toen nog kleine wereldje van gebruikers... Heroine was toen slechts één van de vele middelen.. het was de tijd ook dat er nog een kleine straathandel bestond in de schraapsels uit de opiumpijpen van de 'opium den' in de Binnen Bantammerstraat.
-
Vijf jaar later wordt heroïne pas echt op grote schaal geïntroduceerd in Amsterdam en wel pal op de hoek waar ik dan woon: Nieuwmarkt, Keizerstraat 2A. Er is een verband met de oorlog in Vietnam, Amerikaanse GI's in West-Duitsland en de nabijheid van de Wallen en het vrijgebied van de Nieuwmarkt met zijn vele kraakpanden en de nadagen van de hippie-pelgrimage naar Amsterdam (damslapers, sleep-iins, jongerenclubs, popmuziek, psychedelica....) Heroinehandel zie ik vanuit mijn raam... de in strookjes papier gevouwen korreltjes achtergelaten op een richeltje door een kleine dealer (die het weer trapsgewijs van dealers van een bovenliggende orde gekregen heeft) en de gebruikers die een minuut later met een vaak onhandig zichtbaar verborgen gebaar op komen halen.... de vlammetjes onder de lepels... de spuiten in de zandbak van de kinderspeelplaats, in de goot... de vlammende reacties van buurtbewoners... jaren duurt dat. Al die pogingen om heroïnegebruik uit te bannen falen, alternatieve middelen als methadon, door sommigen een staats-drugs genoemd - de afkickcentra, boten, boerderijen, tot op reizen naar het buitenland... decennia lang zet zich dat door.
-
Midden tachtiger jaren zijn het niet langer randfiguren van de artistieke beau-monde die het spul gebruiken, maar vormen Surinaamse Nederlanders de meest zichtbare groep van gebruikers... De Zeedijk bij nacht reproduceert de beelden van junkie-ghettos die wij uit de Amerikaanse underground strips al kenden... De heroïnehandel die eerst traditioneel bij de opiumdealers, hier al lang wonende Chinezen in handen was, met de komst van grote groepen Hong Kong Chinezen- vooruitlopend op de teruggave van de Britse Kroonkolonie - verschoof naar deze laatste nieuwkomers, tegelijkertijd ook een machtsstrijd met Turkse mafiosi die hun eigen aanvoerlijnen hadden... waarbij dan weer de nieuwe gebruikersgroep van Surinamers (vaak boscreolen) het getrapte stelsel van meerdere grams tot ééngrams-dealers/eindgebruikers in het leven riep.
-
De overlast van de lawaaierige en voortdurend ruziënde straatgebruikers werd groter en groter. Zo kwam het dat op een geven moment een knokploeg - waaronder omwonenden en ook aan de prostitutie gelieerde buurtbewoners - met honkbalknuppels een groep Surinaamse gebruikers uit een pand aan de Monnikkenstraat (herinner ik mij die straatnaam goed?... ik schrijf dit alles direct uit mijn geheugen op) joeg... In die tijd was er een intensief buurtoverleg, de Bewonersraad Nieuwmarkt, waar dit gebeuren ter sprake kwam en daar namen enkelen van ons het initiatief om de heroïnegebruikers niet met geweld te verjagen, maar een plek voor het gebruik van hun drug te geven.
De dubbele moraal van een samenleving die consumptie van pretmiddelen als alcoholisme - en wat al niet meer - stimuleert en in vrijwel al zijn vormen tolereert, maar weer andere stoffen criminaliseert was meerdere van ons duidelijk en wij wilden daar wat tegenover stellen...(als je bier illegaal zou verklaren dan zouden de uitwassen van zo'n verbod ook afstootwekkend zijn).
-
Zo kwam er de 'drugsboot' bij het Oosterdok, twee dekschuiten waarop een grote bouwkeet met een kraan geplaatst werd op een stalen frame die op de schuiten vast gelast werd... die schuiten konden niet zomaar weer weggesleept worden, dat paste onder geen van de bruggen daar! Het was het begin van een periode van ruim een jaar waar geëxperimenteerd werd met een heroïne gebruikersruimte in beheer bij een groep bestaande uit wisselende buurtbewoners en heroïnegebruikers. Al snel hadden natuurlijk de dealers... de zaak vrijwel in handen, maar toch was het mogelijk hun invloed te beperken... Ik behoorde samen met onder meer Hijn Bijnen, Marjet van de Berg en Otto Schuurman, tot de groep die het project initieerde en heb zelf iets van acht maanden meegedraaid in de beheersgroep, op die boot die ik destijds wel omschreef als "een kleuterschool met messen."
-
Dat heeft mijn inzicht in wat heroïnegebruik betekent gevormd. Er was wel een verschil met het heroïnegebruik dat Peter Pontiac verbeeld, er werd niet gespoten maar gerookt... korreltjes heroïne op een stukje aluminium-folie en een vlammetje eronder en dan door de neus opsnuiven... dat had te maken met Surinamers die heel trots op het eigen lichaam zijn en een grote afkeer van de injectiespuit hebben, ook is het gevaar van overdraagbare ziektes via bloedresten aan naalden enzovoort, bij roken van heroïne minder... Er werd ook gebased waarbij stroo-rum gecombineerd werd met een mix van opsnuifbare hallucinerende middelen... Zelf heb ik nooit heroine gebruikt, zelfs geen stickie gerookt, ik heb mijn eigen verslavingen die legaal zijn en dus niet het ongemak opleveren dat gebruikers van verboden middelen hebben. Toch kreeg ik in de soms volgepakte ruimte van gebruikers op de drugsboot wel wat binnen, herinner ik me... maar dat was niet meer dan een vage beneveling...
-
Dit alles speelt bij mij mee als ik mij Peter Pontiac herinner en vooral zijn weergaloze aan de heroïne gewijde strip "Amsterdam Apocalypso 1977".... die pagina 29 afsluit met de volgende tekst in een kadertje rechts onder:
-
"CUT... Dit was niet gepland maar lieve lezer - ik heb een nederlaag geleden in de strijd met de tijd - de DEADLINE bleek niet te verslaan - mijn ogen blijven nog slechts met kunstmatige middelen open - mijn kromme gegeselde rug heeft al dagen geen bed meer gevoeld - de zonnige mei maand van 1977 ken ik slechts uit de krant - ik heb echt alles gegeven wat ik had -"...
-
Nu heeft Peter Pontiac dan eindelijk zijn eigen DEADLINE overschreden en is de tekenaar van zwart op wit, geheel op zwart gezet.

Tjebbe van Tijen 22 januari 2015