Tentoonstelling Orbis Pictus Revised in de Waag,

zomer 1996

De reden voor de keuze van de Maatschappij voor Oude en Nieuwe Media om de interactieve installatie 'Orbis Pictus Revised' bij het begin van haar activiteiten te tonen is in haar naam terug te vinden. De doelstelling van De Maatschappij is een reactie op de eenzijdige nadruk op het 'nieuwe' van multi-media alsof deze vorm van communicatie plotseling vanuit het niets tevoorschijn is gekomen, alsof er niet veel meer sprake is van een eeuwenlange continuiteit van gebruik van media, waarbij in veel gevallen dezelfde basisprincipes, in verschillende technologische gedaantes, terugkeren.

Met de installatie 'Orbis Pictus Revised' proberen wij ook dit verband tussen heden en verleden zichtbaar en hoorbaar te maken. Zo kunnen de 'tableaus' uit het 17e eeuwse leerboek van Commenius, 'Orbis Sensualium Pictus' (de wereld in beelden verklaard), uitgangspunt van de installatie, gezien worden als 'touch screens' avant la lettre. Op basis van de didactische ideeen van Comenius, die we in het huidige taalgebruik zouden classificeren als 'contextueel' en 'zintuigelijk leren', zijn de inhoudelijke keuzes gemaakt en is ook de vormgeving van de installatie tot stand gekomen. Niet door het letterlijk citeren van historische vormelementen, maar door het opnieuw interpreteren van de concepten achter die historische vormen. De taak die wij ons met deze installatie gesteld hebben is een overzicht te geven van de verandering van de verbeelding en verklanking van de wereld van de 16e eeuw tot heden en het inzichtelijk maken van de verschillende niveaus van taal. Deze complexe opgave kon alleen gerealiseerd worden door een samenwerking van een groot aantal mensen uit verschillende disciplines (fotograaf, bibliothekarissen, latinist, kunsthistorici, grafische vormgevers, computer programmeur, specialisten voor software/hardware integratie, geluidstechnicus, meubelontwerpers, belichtingsspecialist, acteurs/stemmen). Zulk groepswerk is niet nieuw, zo kon bijvoorbeeld het door 150 houtsneden verluchte boekje van Comenius enkel verschijnen doordat tekenaars, houtsnijders, een vertaler, de drukker en binder met de auteur samenwerkten. Wel is het aantal specialismen dat nodig is voor een modern multi-media produkt toegenomen. Bij al die verschillende inbreng is het vinden en bewaren van een eenheid in de vorm het belangrijkste probleem. De vijftig 'associatieve assemblages' geinspireerd op de tableaus van de hand van Milos Vojtechovsky moesten in verband gebracht worden met twee computerinstallaties, van duidelijk handgemaakte objecten en met de hand geschreven labels tot digitale beelden en geluiden. Door een terughoudende vormgeving en een 'warm' materiaalgebruik (geverfd en blank gelakt hout) en vooral door het verduisteren van de ruimte en een aandacht concentrerende belichtingsmethode zijn we er in geslaagd de gewenste eenheid te bereiken.

De ruimte waarin de installatie in Amsterdam getoond kon worden, het laat 17e eeuwse anatomisch theater in het Waaggebouw met haar achthoekige vorm en met wapenschilden beschilderd koepeldak, bleek een ideale plek om de installatie tot haar recht te doen komen. Alhoewel de installatie in oorsprong niet voor deze ruimte ontworpen is, hadden veel bezoekers de indruk dat dit wel het geval was. Het was een fraaie versmelting van sferen. Ook inhoudelijk, daar de tableaumethode van Comenius een direkt historisch verband heeft met de heraldiek en emblematiek van de wapenschilden van het chirugijnsgilde op het plafond van de ruimte. De keuze om tijdens de hele tentoonstellingsperiode actieve begeleiders te hebben inplaats van passieve suppoosten, was ook bijzonder gelukkig. Het is een misverstand te denken dat omdat een installatie computers gebruikt nu ook het gebruik ervan 'vol automatisch' zonder menselijke tussenkomst kan plaats vinden. Het tegendeel is eerder het geval. Doordat de bezoekers steeds ingeleid werden in de verschillende betekenissen en op weg geholpen werden met het gebruik van de apparatuur ontstond er een heel rustige aangename sfeer. Uit de reacties in het bezoekersboek valt dat ook af te lezen. Voor veel mensen was het een ontdekking dat computers ook zonder 'verwarrende flitsende beelden' konden functioneren.

Tjebbe van Tijen 18 oktober 1996